Aktualizacja muzealnych zbiorów socmodernistycznego dziedzictwa
Jakiś czas temu utworzyłem podstronę, gdzie prezentowane są zbiory, związane z tematyką budownictwa, zwłaszcza mieszkaniowego w PRL (https://plytnikpospolity.pl/index.php/muzeum/). Znajdują się tam medale, proporczyki, przypinki, dokumenty, które odnajduje w sieci, antykwariatach i chce się nimi podzielić z szerszą publicznością, aby dokumentować socmodernistyczne dziedzictwo. Od ostatniej aktualizacji minęło już trochę czasu, a w moje ręce trafiło trochę nowych eksponatów.
Książeczka dla lokatorów – „W moim mieszkaniu”
Pierwszym prezentowanym eksponatem jest wyjątkowa książeczka: Henryk Dąbkowski „W moim mieszkaniu” z serii dokumentów Centralnego Związku Spółdzielni Budownictwa Mieszkaniowego. Została wydana w roku 1967 (wydanie II), czyli w samym środku epoki rządów Władysława Gomułki, czasu najsurowszych normatywów mieszkaniowych. Opublikował ją Zakład Wydawnictw Centrali Rolniczej Spółdzielni.
Składa się ona z 3 rozdziałów:
- Rozdział I – Trochę Przepisów i uwag
- Rozdział II – Utrzymanie Mieszkania w należytym stanie technicznym, higienicznym i estetycznym
- Rozdział III – Instalacje i urządzenia w mieszkaniu
Dodatkowo, na samym końcu dokumentu zostały zaprezentowane:
- Podręczny sprzęt i narzędzia do utrzymywania porządku i wykonywania napraw.
- Przykłady racjonalnego umeblowania typowych mieszkań w opracowaniu mgra inż. arch. Zbigniewa Czternastka
W rozdziale pierwszym prezentowane są na samym początku podstawy prawne funkcjonowania spółdzielni mieszkaniowych w PRL oraz zasady przydziału mieszkaniowego. Dowiadujemy się z niego, iż SM w tym były podzielone na dwa typy: lokatorskie oraz budowlano-mieszkaniowe. Różniły się typem własności mieszkania. W pierwszym członek spółdzielni niejako tylko zajmował dany lokal mieszkalny, a jego właścicielem była SM. W drugim członek spółdzielni wykupywał lokal na własność. Wyjaśnione są tutaj aspekty użytkowania każdego typu mieszkania, prawa i obowiązki lokatorów. Ciekawą kwestią jest przydział danej wielkości mieszkania wg. ówczesnych normatywów. Kwestia ta zależała od wielkości rodziny i oznaczane literą M oraz ilością osób w rodzinie np. M-1, M-2, M-3 itd. W prezentowanej tabeli, dowiadujemy się metrażu każdej istniejącej kategorii mieszkania oraz co wchodziło w jego skład. W dalszej części rozdziału są wyjaśnione inne kwestie prawne, takie jak: obowiązki meldunkowe, przejmowanie mieszkania od administracji, sporządzanie protokołu zdawczo-odbiorczego, jak postępować z usterkami i ukrytymi wadami oraz kwestia napraw w mieszkaniu.
Rozdział drugi poświęcony jest utrzymaniu mieszkania w czystości i praktycznym poradom konserwacji. Lokator dowiaduje się z niej o dobieraniu odpowiednich kolorów do malowania poszczególnych pomieszczeń, jakich farb używać, jakich sprzętów używać w tym celu, jak przygotować powierzchnie itd. Ciekawostką z epoki w tym rozdziale jest opis samych materiałów, które z dzisiejszego punktu widzenia są archaiczne. W latach 60-tych w Polsce nie można było pójść po prostu jak dzisiaj do marketu budowlanego i kupić gotowej farby i trzeba było włożyć trochę wysiłku w przygotowanie materiału, dlatego ciekawy jest fragment: „Przygotowanie mieszkanki. Składniki: kreda (ton), farby, klej malarski oraz woda. Mieszankę należy przygotować według wskazówek sprzedającego te artykuły. A jeszcze lepiej kupić gotową paczkowaną mieszankę i rozmieszać ją z wodą według przepisu podanego na opakowaniu.” W dalszej części rozdziału opisane są typy podłóg stosowanych ówcześnie w mieszkaniach, przygotowanie do zamieszkania. Na uwagę w tej kwestii zasługuje podłoga „z płytek podłogowych winylowo-azbestowych (PCW) – w tamtych latach azbest nie był jeszcze uznawany jako materiał szkodliwy i był powszechnie stosowany właśnie w budownictwie. Rozdział ten opowiada również o prawidłowej konserwacji stolarki mieszkaniowej, w szczególności ram okiennych.
W rozdziale trzecim zawarte są porady, dotyczące prawidłowego użytkowania urządzeń technicznych, znajdujących się w mieszkaniu – w szczególności korzystających z prądu i gazu. Opisany jest proces podpisania umowy z dostawcami mediów, rozliczania rachunków oraz co zrobić w przypadku wyprowadzki. Lokator przestrzegany jest, aby oszczędnie korzystać z urządzeń elektrycznych w godzinach szczytu 🙂 Autor odwołuje się w tym przypadku do odpowiedzialności społecznej. Ciekawostką jest fragment, mówiący o tym, że zasadniczo pralka nie powinna być używana w mieszkaniu, lecz w pomieszczeniu pralni. Opisana jest również nowinka (jak na polskie lata 60-te) w postaci odkurzacza elektrycznego. W kwestii gazu, lokator jest przestrzegany, co może się stać w przypadku jego wycieku oraz znowu jest odwołanie do odpowiedzialności społecznej. Czytelnik jest nawet instruowany za pomocą obrazków, jak prawidłowo odpalać płomień pod garnkiem. Nie mogło zabraknąć również informacji o piecykach gazowych do podgrzewania wody, które były standardem w budownictwie mieszkaniowym tego okresu. W dalszej części rozdziałów, można przeczytać uwagi dotyczące urządzeń korzystających z wody, oraz praktyczne porady w przypadku awarii np. zrobienie uszczelki do kranu ze starej podeszwy buta :). Końcowa część rozdziału poświęcona jest ogrzewaniu i również w tym miejscu, natrafiamy na porady – wg jednej z nich, lokator powinien codziennie odkurzać kaloryfery w mieszkaniu.
Koniec książeczki jest poświęcony sprzętowi do czyszczenia mieszkania oraz sprzętowi do napraw. Następnie możemy obejrzeć przykłady umeblowania kuchni oraz rzuty typowych mieszkań i ustawieniu w nich mebli – ślepa kuchnia jest pieszczotliwie nazwana „wnęką kuchenną”. Po tych informacjach, lokator otrzymuje spis literatury dotyczącej mieszkania oraz miejsce do zapisania niezbędnych adresów i numerów telefonów.
Medale
W obecnej aktualizacji, do zbiorów dołączają trzy medale. Pierwszy z nich został wydany na 20-lecie powstania Powszechnej Spółdzielni Mieszkaniowej Przymorze. Na jednej z jego stron, można zauważyć nawiązanie do słynnych falowców z osiedla Przymorze w Gdańsku. Drugi – na 40-lecie Kombinatu Budownictwa Miejskiego w Kielcach. Przedstawia on budynek obecnego Kieleckiego Centrum Kultury, który został zaprojektowany w latach 70-tych przez architekta z Trójmiasta – Daniela Olędzkiego (zaprojektował również gmach Teatru Muzycznego w Gdyni). Warto wspomnieć, że jego żona – Danuta Olędzka zaprojektowała m.in. najdłuższy gdański falowiec z ul. Obrońców Wybrzeża. Ostatni medal upamiętnia 20-lecie Pracowniczej Spółdzielni Mieszkaniowej Kolejarz z Lublina.
Proporczyki
Tym razem do zbiorów dołącza jeden proporczyk – reklamuje on Kombinat Budownictwa Ogólnego Zagłębie z Sosnowca.
Pocztówki
Podobnie jak w poprzedniej aktualizacji, tym razem również nie zabraknie nowych pocztówek. Jest ich 15 i przedstawiają:
- Pomnik Jana III Sobieskiego na Targu Drzewnym w Gdańsku, w tle jest widoczny Dom Prasy z neonami.
- Nocna sceneria Alei Grunwaldzkiej w Gdańsku na wysokości Grunwaldzkiej Dzielnicy Mieszkaniowej. Widoczny jest budynek mieszkalny Olimp oraz tył słynnego neonu „Gdańsk Miastem Kwiatów.
- Widok na Grunwaldzką Dzielnicę Mieszkaniową. W tle wspomniany wcześniej neon „Gdańsk Miastem Kwiatów” oraz widoczny po lewej stronie pocztówki, neon Powszechnego Domu Towarowego. Pocztówka została wydana w roku 1968 w ilości 70 tys. egzemplarzy.
- Widok na wieżowce przy ul. Jaskółczej na Dolnym Mieście w Gdańsku. Taki sam typ budynków powstał również na Starym Przedmieściu w Gdańsku. Pocztówka pochodzi z 1964 r. i została wydana w 102 tys. egzemplarzy.
- Cztery widoki z ówczesnego miasta wojewódzkiego Koszalin. Widoczne panoramy miejscowych osiedli wraz z rzeźbą Władysława Hasiora oraz siedziba Urzędu Wojewódzkiego. Pocztówka wydana prawdopodobnie w roku 1985, nakładem 200 tys. egzemplarzy.
- Widok na Aleję Róż w Nowej Hucie. Nie widać powstałego w 1973 r. pomniku Lenina, więc zdjęcie musi pochodzić sprzed 1973 r.
- Widok na osiedle Słoneczne w Nowej Hucie. Podobnie jak na poprzedniej pocztówce, motywem dominującym są róże.
- Cztery widoki z Nowej Huty – Państwowa Szkoła Muzyczna ze znaną mozaiką, Arka Pana, Plac Centralny i Osiedle Złotej Jesieni. Pocztówka pochodzi z 1979 r. i została wydana w 40 tys. egzemplarzy.
- Kolejne cztery widoki z Nowej Huty – Plac Centralny, Osiedle Złotej Jesieni, Zalew Nowohucki oraz Park Kultury i Wypoczynku, czyli obecny Park Lotników Polskich. Pocztówka pochodzi z roku 1987 r. i jej nakład wynosi 30 tys. egzemplarzy.
- Osiedle mieszkaniowe im. Obrońców Poczty Polskiej. Znajduje się ono przy ul. Wygon w Gdańsku. Pocztówka przedstawia przedszkole oraz 3 punktowce, jedne z kilku z Gdańska, które zostały wykonane z tzw. gruzobetonu.
- Gdańsk-Oliwa – ówcześnie jeszcze nazywano te dzisiejsze tereny osiedla Przymorze właśnie w taki sposób. Pocztówka przedstawia plażę, panoramę falowców z ul. Piastowskiej oraz osiedle Tysiąclecia. Na pierwszym planie jest widoczna pierwsza szkoła Tysiąclecia w Gdańsku. Trzeci z widoków przedstawia jeden z gdańskich falowców.
- Panorama dzielnicy Redłowo w Gdyni. Widać starszą część budownictwa mieszkaniowego z lat 50-tych oraz na drugim planie – osiedle Płyta Redłowska z punktowcami.
- Rzeszów – blok mieszkalny przy ul. Placu Zwycięstwa (obecnie Plac Ofiar Getta).
- Cztery widoki z Warszawy: Dom Partii (PZPR), obecnie Centrum Bankowo-Finansowe „Nowy Świat”, budynek Centralnego Domu Towarowego, Osiedle Za Żelazną Bramą i osiedle Panieńska. Pocztówka została wydana w 1973 r. nakładem 60 tys. egzemplarzy.
- Pomnik Bohaterów Westerplatte. Pocztówka pochodzi z 1968 r. i została wydana w 4 tys. sztuk. Ciekawostką jest widoczna doliczona cena +20 gr. w ramach Społecznego Funduszu Odbudowy Stolicy.
Mam nadzieję, że nowe zbiory Was zainteresowały. Całość części muzealnej możecie obejrzeć w zakładce „Muzeum”, do której wejdziecie z pozycji głównej strony. Projekt dokumentowania i zachowania socmodernistycznego dziedzictwa i dzielenia się nim w sieci, będzie dalej realizowany. Nowe pozycje będą publikowane na bieżąco.
