Aktualizacja muzealnych zbiorów socmodernistycznego dziedzictwa

Jakiś czas temu utworzyłem podstronę, gdzie prezentowane są zbiory, związane z tematyką budownictwa, zwłaszcza mieszkaniowego w PRL (https://plytnikpospolity.pl/index.php/muzeum/). Znajdują się tam medale, proporczyki, przypinki, dokumenty, które odnajduje w sieci, antykwariatach i chce się nimi podzielić z szerszą publicznością, aby zachować socmodernistyczne dziedzictwo. Dotychczas umieszczałem je wprost na tej podstronie, natomiast od tego momentu, nowe zdobycze będą również prezentowane w formie wpisów, dla szerszego zasięgu.

Karta gwarancyjna mieszkania z PRL

Do zbiorów dołącza unikalny przedmiot – dokument pod nazwą: „Karta gwarancyjna i instrukcja użytkowania mieszkania”. Został on wydany przez Centralny Związek Spółdzielczości Budownictwa Mieszkaniowego, w skrócie CZSBM. Był to w PRL centralny związek spółdzielczy, do którego przymusowo należały wszystkie spółdzielnie mieszkaniowe w kraju. Nakład tej serii wyniósł 30 tys. egzemplarzy, wydrukowanych przez Zakłady Graficzne PW w Katowicach w roku 1978.

Egzemplarz zdobyty przeze mnie, został wydany mieszkańcowi Spółdzielni Mieszkaniowej „Górnik” z Katowic, prawdopodobnie jednego z nowych bloków Osiedla „Śródmieście”, co można wywnioskować z pieczątki na pierwszej stronie dokumentu. SM „Górnik” powstała w październiku 1958 r. i istnieje do dzisiaj. W jej skład aktualnie wchodzi 6 osiedli: „Centrum”, „Kokociniec”, „Zadole”, „Rolna”, „Słoneczna” i „Załęże”. Osiedla te powstały w różnych odstępach czasowych, dlatego prawdopodobnie Osiedle „Śródmieście” wchodzi w skład dzisiejszego „Centrum” – jest to moje przypuszczenie. Pod adresem z pieczątki – ul.Gliwicka 218 – istnieje blok mieszkalny, więc być może, mieściła się tam tymczasowo administracja ówczesnego Osiedla „Śródmieście. Zdaje się to potwierdzać informacja z kolejnych stron, gdzie ten adres widnieje odręcznie wpisany w polu „siedziba administracji”.

Oprócz tego na pierwszej stronie widnieje rysunek dostosowany lokalizacyjnie do terenu wydawanej instrukcji – wizerunek kopalni (tak przypuszczam), bloków mieszkalnych, zieleni i stojącej młodej pary lokatorów. Nad tym widnieje napis Katowice.

Następnie przyszli lokatorzy są witani tekstem wprowadzenia – Spółdzielnia Mieszkaniowa życzy im wszystkiego najlepszego z okazji otrzymania mieszkania. Informuje w jakim celu powstał ten dokument i co zawiera. Na kolejnej stronie widnieją odręcznie wpisane dane Spółdzielni – siedziby Zarządu i Administracji. Siedziba główna SM istnieje do dzisiaj pod podanym adresem – ul. Mikołowska 125a.

Dalej mieszkańcy są informowani o zasadach gwarancyjnych budynku oraz sposobach zgłoszenia ewentualnych wad. Dowiadują się również o zasadach użytkowania lokali – tutaj w zasadzie treść pokrywa się z dzisiejszymi zasadami użytkowania mieszkań, opisywanych w we współczesnych statutach spółdzielni mieszkaniowych – mam porównanie ze statutem swojej spółdzielni. Ciekawym elementem tego działu jest opisywane wyposażenie standardowe ówczesnych mieszkań – np. kuchenki gazowe, gotowe gniazdka, wanna – dzisiejszy standard deweloperski nie zawiera żadnego z tych elementów, mieszkania w zasadzie są „gołe”.

Ostatnie dwa podrozdziały Instrukcji obejmują obowiązki spółdzielni i członków w zakresie napraw wewnątrz lokali oraz organizację samej spółdzielni wraz ze schematem. W tym miejscu kończy się część tekstowa dokumentu. Dalej znajdują się załączniki karty gwarancyjnej, gotowe do ewentualnego wypełnienia, oderwania od książeczki i przekazania do spółdzielni.

Poniżej można zapoznać się z pełnym tekstem dokumentu:

Medale

Do zbiorów dołącza sześć medali związanych z budownictwem mieszkaniowym w PRL. Pierwszy z nich został wydany na 30-lecie Robotniczej Spółdzielni Mieszkaniowej im. Komuny Robotniczej w Gdyni. SM istnieje do dzisiaj, a większość jej zasobów mieszkaniowych znajduje się na północy miasta – w dzielnicach Obłuże i Pogórze.

Kolejny medal upamiętnia 15-lecie Powiatowej Spółdzielni Mieszkaniowej w Kwidzynie. Jest to najprawdopodobniej dzisiejsza SM „Pomezania” z Kwidzyna, ponieważ data jej utworzenia – 1960 pokrywa się z historią spółdzielni przedstawioną na stronie z datą na medalu.

Trzeci z medali dotyczy 40-lecia utworzenia Gdyńskiego Przedsiębiorstwa Budownictwa Przemysłowego. Instytucja ta zajmowała się również realizacją osiedli mieszkaniowych np. Obłuża Leśnego.

Czwarty medal upamiętnia 10-lecie utworzenia Spółdzielni Mieszkaniowej „Czechów” w Lublinie. SM utworzona w roku 1974 działa do dzisiaj.

Przedostatni z medali dotyczy Państwowych Szkół Budownictwa w Lublinie. Ciężko określić rok wydania medalu. Spadkobiercą powyższych Szkół prawdopodobnie są dzisiejsze Państwowe Szkoły Budownictwa i Geodezji im. Hieronima Łopacińskiego w Lublinie.

Szósty z medali upamiętnia XXX-lecie istnienia Gdańskiego Przedsiębiorstwa Budownictwa Przemysłowego. Dowodem tego jest załączona do medalu legitymacja, przyznana jednemu z pracowników Przedsiębiorstwa w dniu 27 września 1975 r. Podobnie jak gdyńskie przedsiębiorstwo, już nie istnieje. Realizowało także jak swój sąsiad, budownictwo mieszkaniowe w trójmieście.

Talerz pamiątkowy

Kolejnym eksponatem jest metalowy talerz pamiątkowy, związany z Kombinatem Budowlanym w Kaliszu. Był on zapewne wręczany zasłużonym pracownikom, o czym świadczy napis na górze talerza. KB w Kaliszu działał w latach 1948-1993. Specjalizował się w budownictwie mieszkaniowym oraz przemysłowym. Wykonywał prace zarówno w rejonie Kalisza, jak i za granicą – na Węgrzech oraz w Czechosłowacji. Kombinat posiadał własną fabrykę domów od roku 1978. Zatrudniał ok. 1800 osób, zrealizował m.in. kaliskie osiedla Kaliniec, Widok, Dobrzec.

Przypinka

Jedyna przypinka w tej aktualizacji dotyczy Gdańskiego Kombinatu Budowy Domów. Powstał on w podgdańskiej miejscowości Kokoszki w roku 1969. Cztery lata później, miejscowość ta została dzielnicą Gdańska. Kombinat ten, odpowiada za budowę większości gdańskich osiedli z wielkiej płyty, m.in. Żabianki, Zaspy, Suchanina. Przedsiębiorstwo dzisiaj nie istnieje w swojej pierwotnej formie – zostało sprywatyzowane i przekształcone.

Proporczyki

W tej aktualizacji do kolekcji trafiają dwa proporczyki. Pierwszy z nich ma formę metaloplastyki i upamiętnia budowę Fabryki Domów OWT-75 w Koszalinie. Wymienieni są na nim wykonawcy tego przedsięwzięcia i data powstania Fabryki – lipiec 1978 r. Drugi proporczyk jest związany z Kombinatem Budownictwa Miejskiego w Kielcach, który odpowiadał za większość inwestycji mieszkaniowych w tym mieście. Oba zakłady uległy likwidacji i przekształceniom w latach 90-tych.

Pocztówki

Kolejnym nowym działem w internetowym muzeum po talerzach pamiątkowych i dokumentach, jest dział pocztówek. W tej aktualizacji do obejrzenia jest 14 pocztówek, z czego ostatnia z nich jest bardziej kartą okolicznościową wydaną przez Hrubieszowską Spółdzielnię Mieszkaniową na swoje 25-lecie. Pozostałe 13 przedstawia:

• blok mieszczący się przy ul. Brzozowej 9 w Gdańsku (za dawną restauracją Cristal we Wrzeszczu). Pocztówka pochodzi z roku 1965.
• Dzielnicę mieszkaniową Marzahn w Berlinie. Był to ostatni i największy projekt budownictwa mieszkaniowego w NRD. Pocztówka była wydana w roku 1984.
• Trzecia pocztówka przedstawia osiedle mieszkaniowe Stogi z Gdańska i Ośrodek Szkolenia Kursowego PKP. Brak daty wydania pocztówki, widnieje data wysłania – 20 sierpnia 1987 r. Ciekawa jest treść listu z tyłu pocztówki – „brak słońca, zimna woda w Bałtyku” – klasyka polskiego lata nad morzem :).
• Kolejna pocztówka przedstawia osiedle mieszkaniowe w Lędzinach. Udało mi się je zlokalizować – bloki stoją przy ul. Długosza i zostały poddane termomodernizacji, tracąc swój pierwotny charakter (kształt balkonów został zachowany).
• Piąta pocztówka pokazuje trzy punktowce nad kanałem Raduni w Gdańsku, które mieszczą się przy ul. Rybaki Dolne. Warto zaznaczyć, że były to pierwsze wieżowce w Gdańsku, w dodatku pierwsze w PRL, stworzone z gruzobetonu. Powstały w roku 1960, a pocztówka była wydana pięć lat później. Dzisiaj punktowce te zostały poddane termomodernizacji, straciły swój pierwotny kolor, a niektóre z loggi zostały zabudowane.
• Następna pocztówka przedstawia osiedle Chemik z Polic, brak jest daty wydania pocztówki.
• Pocztówka z roku 1961 r. to prawdziwa perełka, przedstawiająca plac Centralny w Nowej Hucie – została wydana w kolorze, co stanowi cenne źródło. Widać na niej m.in. nieistniejący dzisiaj neon PKO.
• Ośma z trzynastu pocztówek przedstawia Oliwę i Przymorze w Gdańsku. Widać na niej park Oliwski, punktowce z ul. Śląskiej oraz falowiec z ul. Piastowskiej i osiedle Tysiąclecia za nim. Pocztówkę wydano prawdopodobnie w roku 1969.
• W dziewiątej pocztówce wracamy do Nowej Huty – widzimy na niej Arkę Pana oraz osiedla Dąbrowszczaków (dzisiaj osiedle przy Arce) i Wysokie. Pocztówka została wydana w roku 1985.
• Kolejna pocztówka przedstawia znany i lubiany Dom Handlowy Jubilat w Krakowie. Data nadania pocztówki to 5 listopada 1973. Ciekawostkę stanowi pieczątka: „Czy zostałeś zamieszczony w spisie wyborców? SPRAWDŹ.”
• Jedenasta pocztówka przedstawia osiedle punktowców przy ul. Śląskiej w Gdańsku. Pocztówka ma nakład jedynie 8 tys. egzemplarzy.
• Przedostania pocztówka przedstawia widok z Kopca Kraka w Krakowie. Została wydana w roku 1964.
• Ostatnia pocztówka przedstawia osiedle Reform z Magdeburga w NRD.

Mam nadzieję, że nowe zbiory Was zainteresowały. Całość części muzealnej możecie obejrzeć w zakładce „Muzeum”, do której wejdziecie z pozycji głównej strony. Projekt zachowania socmodernistycznego dziedzictwa i dzielenia się nim w sieci, będzie dalej realizowany. Nowe pozycje będą publikowane na bieżąco.