Palast der Republik – zapomniany symbol NRD

Pałac Republiki to jeden z najbardziej znanych budynków państwa, które dziś już nie istnieje. To tutaj odbywały się najważniejsze wydarzenia w Niemieckiej Republice Demokratycznej, a jego rozbiórka w XXI wieku, trwała dłużej niż jego budowa. Obiekt ten miał ważne znaczenie dla historii architektury i urbanistyki. Chociażby ze względu na lokalizację i funkcję był najbardziej znaczącym przykładem architektury publicznej w NRD w latach 1971–1989. W dzisiejszym wpisie poznacie jego historię bliżej.

Początek Pałacu Republiki – Zamek Miejski w Berlinie

Wybudowany w XV wieku dla władców Brandenburgii Zamek, został umieszczony na małej wyspie w centralnej części Berlina, otoczonej Sprewą. Przez szereg długich lat był przebudowywany i zmieniał swoje funkcje, przechodząc od roli siedziby zmieniających się władz państwowych, do roli muzeum po zakończeniu Pierwszej Wojny Światowej. W czasie kolejnej wielkiej wojny, został w znacznym stopniu zniszczony przez bombardowania aliantów. W roku 1949 powstały dwa powojenne państwa niemieckie: RFN i NRD. Budynek Zamku, znalazł się na terytorium wschodniego Berlina, będącego stolicą Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Rok później, jego pozostałości wysadzono na polecenie Waltera Ulbrichta – Sekretarza Generalnego Socjalistycznej Partii Jedności Niemiec (SED).

Berlin – Hauptstadt der DDR, czyli okno wystawowe socjalizmu

W momencie powstania obu państw niemieckich, będących po dwóch różnych biegunach politycznych, sam Berlin został również podzielony między dwa państwa. Wszystko to miało swoje korzenie w strefach okupacyjnych kraju, podzielonych pomiędzy 4 zwycięskie mocarstwa światowe: USA, ZSRR, Wielką Brytanię i Francję. O ile Republika Federalna Niemiec umieściła swoją siedzibę w Bonn, to NRD miało stolicę w Berlinie Wschodnim.

Aby bardziej podkreślić to, że Wschodnie Niemcy są prawdziwym i jedynym państwem niemieckim, do nazwy miasta, dodano oficjalny tytuł: Haupstadt der DDR, czyli Stolica NRD. Przez cały okres Zimnej Wojny, wschodnioniemieckie państwo, znajdowało się na „froncie pojedynku z kapitalizmem”. Szczególnie Berlin Wschodni, będący oknem wystawowym socjalizmu. Dlatego też władze państwowe, przez cały okres istnienia NRD, utrzymywały wygląd Wschodniego Berlina na wysokim poziomie, co miało swoje odbicie w wielu inwestycjach.

Plan odbudowy Berlina

Budowanie znaczącej pozycji Berlina Wschodniego jako okna wystawowego socjalizmu, zaczęło się od zatwierdzenia ogólnego planu odbudowy centrum Berlina. Zgodnie z jego założeniami, główna, wystawowa oś miasta miała przebiegać od Bramy Brandenburskiej, wzdłuż alei Unter den Linden, przez Lustgarten (miejsce w którym wyburzono Zamek), dalej przez Alexanderplatz aż do Stalinallee — reprezentacyjnej, ceremonialnej arterii wybranej jako symbol stolicy.

Według Planu, na miejscu byłego Zamku, miał znaleźć się reprezentacyjny wieżowiec, a w zasadzie ogromna wieża – pełniąca rolę centrum całego założenia, gdzie miejsce miały znaleźć siedziby organów państwowych NRD. W latach 70-tych, koncepcja została zmieniona.

Złote lata siedemdziesiąte, czyli era Honeckera

W roku 1971, gdy dotychczasowy przywódca NRD, Walter Ulbricht „zrezygnował ze stanowiska ze względu na stan zdrowia”, co nawiasem mówiąc, było stałą wymówką wśród przywódców państw bloku wschodniego, gdy nadchodził czas odebrania władzy przez następców. Kierownictwo partią SED i tym samym NRD, objął Erich Honecker. Był znaczenie młodszy od swojego poprzednika, miał więcej energii i pomysłów na reformy. Pierwszy okres jego rządów, przypadający na lata 70-te, charakteryzował się stosunkowo dobrym rozwojem gospodarczym kraju i ociepleniem stosunków z państwami zachodnimi, a zwłaszcza z drugim państwem niemieckim. Z jego inicjatywy powstał również Pałac Republiki.

W roku 1973, zamiast wspomnianej wyżej wieży, zdecydowano się na długi, horyzontalny prostopadłościan, który miał stanąć na placu Marksa i Engelsa. Plany nowego budynku, opracował zespół z Ingenieurhochbau Berlin, kierowany przez Heinza Graffundera – głównego architekta przyszłego Pałacu Republiki. Był to wówczas największy zakład budownictwa społecznego i przemysłowego w Berlinie Wschodnim, powstały w wyniku połączenia wszystkich wschodnioniemieckich przedsiębiorstw budowlanych w Berlinie.

Budowa Pałacu Republiki

2 listopada 1973 r. Erich Honecker uroczyście wmurował kamień węgielny pod przyszłą inwestycję. Początki budowy były bardzo trudne. Grunt na wyspie, znajdujący się bezpośrednio przy rzece był bardzo bagnisty, więc trzeba było przygotować specjalne fundamenty, utrzymywane przez wielką liczbę pali. W tym celu przygotowano teren, poprzez wylanie ogromnej betonowej „wanny”. Materiały budowlane dostarczano bezpośrednio poprzez rzekę barkami, aby jak najmniej zablokować ruch samochodowy w centrum miasta. Oprócz robotników budowlanych, na plac budowany skierowano pomocniczo specjalistów z oddziałów inżynieryjnych NVA – Narodowej Armii Ludowej. Uroczystość zawieszenia wiechy, odbyła się 18 listopada 1974 r.

Szacuje się, że założony koszt budowy Pałacu w wysokości 150 milionów wschodnich marek, został przekroczony dwukrotnie. Biorąc pod uwagę ogrom użytych materiałów, w tym wymagających sprowadzenia z zachodu za dewizy, niedoszacowanie inwestycji może nie dziwić. Wylano ponad 60 tys. metrów sześciennych betonu monolitycznego, zużyto 80 tys metrów kwadratowych prefabrykowanych stropów i płyt dachowych z żelbetu, wbudowano 22 tys. ton konstrukcji stalowych, użyto ponad 30 tys. metrów kwadratowych okładzin marmurowych oraz tyle samo granitu na elewacje i posadzki, a także 8,2 miliona cegieł. Zamontowano ponad 8 tys. metrów kwadratowych termo-szkła odbijającego słońce, a na końcu zainstalowano 9 873 lampy w kształcie kul.

Ze względu na to, jak wiele materiałów Państwo NRD użyło do budowy i liczbę środków finansowych, jakie pochłonęła inwestycja, Pałac Republiki wśród osób przeciwnych systemowi, szybko zyskał prześmiewczą nazwę Ballast der Republik, działającą na zasadzie gry słów, dosłownie oznaczającą Balast Republiki.

Nie zwracając uwagi na trudności, poniżej 1000 dni, czyli 32 miesiącach budowy, Pałac Republiki został otwarty 23 kwietnia 1976 roku. Chwilę później, użyto go jako miejsce IX Zjazdu Partyjnego SED, który odbył się w dniach 18–22 maja 1976 roku, Pałac Republiki więc po raz pierwszy spełnił swoją polityczno-reprezentacyjną funkcję.

Modernistyczna architektura Pałacu Republiki

Wysokość planowanej zabudowy oraz istniejącej, w generalnym planie była stosunkowo niewielka i wynosiła ok. 22 metry. Dlatego architekci uwzględnili istniejący stan w projekcie przyszłego budynku. Zaprojektowano budynek o długości 180 metrów i szerokości 86 metrów. Wysokość szklanej fasady budynku wynosi dokładnie 22 metry, a obie części z białymi blokami sal, podnoszą tę wysokość do 32 metrów wysokości. Zabieg ten pozwolił na wyważenie sposobu łączenia się „wiszącej” fasady elewacji ze złocistego szkła, z zamkniętymi partiami elewacji. Dodatkowo było to odniesienie wysokościowe do Katedry Berlińskiej. Na wysokości 1 piętra, ciągnął się długi balkon widokowy, oraz znajdowała się trybuna honorowa dla przywódców państwa.

Co ciekawe, trybuna po zachodniej stronie pałacu została jednak wykorzystana tylko jeden raz: podczas pierwszej defilady wojskowej, która przeszła przed budynkiem, spaliny emitowane przez czołgi i inne ciężkie pojazdy były tak intensywne, że przedstawiciele partii nie byli w stanie pozdrawiać publiczności ze swojego podium.

W układzie przestrzennym Pałac Republiki tworzy potężny poprzeczny blok zabudowy, stanowiący zarówno zamknięcie przestrzeni wokół Berlińskiej Wieży Telewizyjnej, jak i perspektywy Alei Unter den Linden. Od strony rzeki widać było wpasowanie budynku Pałacu do istniejącej zabudowy. Powierzchnie z termoizolacyjnego szkła z ich brązowymi szprosami dobrze harmonizowały z piaskowcowymi fasadami reprezentacyjnych budynków z okresu wilhelmińskiego, podczas gdy jasne marmurowe bloki podkreślały autonomiczną wartość i rangę budowli.

Budynek został formalnie podzielony na trzy główne części: środkowe Foyer oraz boczne – Wielką Sale oraz Salę Plenarną Volkskammer.

W Wielkiej Sali, mieszczącej się w południowej części Pałacu, aż 5000 widzów mogło oglądać wydarzenia, siedząc na wygodnych fotelach. W licznych lokalach gastronomicznych Pałacu, w tym 3 dużych restauracjach, z których największa była restauracja pałacowa z prawie 300 miejscami, mieszkańcy najszczęśliwszych Niemiec mogli spędzać swój wolny czas.

W północnej części Pałacu umieszczono parlament NRD – Zgromadzenie Ludowe (Volkskammer) gdzie mieściła się duża sala, w której było ponad 700 miejsc: 500 dla posłów, reszta dla gości i przedstawicieli prasy. Sala dla parlamentu była znacznie mniejsza, niż wielofunkcyjna sala widowiskowa. Stanowiło to dość dokładne odzwierciedlenie politycznego znaczenia Volkskammer. W systemie władzy NRD odgrywała ona jedynie rolę dekoracyjną. Zazwyczaj obradowała tylko dwa do czterech razy w roku i faktycznie nie posiadała żadnego realnego wpływu. Rzeczywistym centrum władzy w NRD był Komitet Centralny SED, którego roszczenie do kierowniczej roli było wprost zapisane w konstytucji NRD.

Foyer, wykorzystywane do różnych wydarzeń, zajmowało ponad 11 tys. metrów kwadratowych. W centralnej części fasady, umieszczono wielkie godło państwowe NRD, widoczne zarówno z wnętrza, jak i zewnątrz budynku.

Nowoczesna forma Pałacu celowo kontrastowała z historyczną zabudową Berlina, podkreślając zerwanie z przeszłością Republiki Weimarskiej oraz starszych dziejów i budowę nowej, socjalistycznej tożsamości. Budynek miał masywną, rozległą bryłę o wyraźnym układzie poziomym. Unikano klasycznej monumentalności znanej z architektury reprezentacyjnej – zamiast wież czy kopuł zastosowano długie linie i szerokie elewacje. W bryle dominowały stal, szkło i aluminium. Dodatkowo, charakterystyczna elewacja z brązowo-złotego szkła nadawała budynkowi nowoczesny, niemal futurystyczny wygląd i podkreślała jego „transparentność”. Wszystko to, świadczy o modernistycznym charakterze Pałacu Republiki, którego bryła jest w pewien sposób podobna do kubicznych form budynków Bauhausu. Co ciekawe, w tym samym roku, w którym oddano do użytku Pałac Republiki – 1976 – otwarto również odrestaurowaną siedzibę Bauhausu w Dessau. Dodatkowego smaczku przydaje fakt, że architekt odpowiadający za wygląd fasady Pałacu – Dieter Bankert, w roku 1988 otrzymał stanowisko głównego architekta w Centrum Projektowania w Bauhaus Dessau.

Wytworne wnętrza dla ludu – Foyer Pałacu

Zewnętrzna forma architektoniczna jest ściśle powiązana z układem wnętrz Pałacu. Trzy główne strefy – Foyer, Wielka Sala i Sala Plenarna Izby Ludowej są wyraźnie rozpoznawalne jako elementy bryły budynku. Rozległe powierzchnie szklane miały wytwarzać relację wymienną między przestrzenią wewnętrzną a zewnętrzną — transparentność była, także jednym z podstawowych założeń projektantów.

Foyer zajmowało 5 kondygnacji Pałacu. Zwiedzający wchodzili do budynku na poziomie parteru lub pierwszego piętra przez główne wejście od placu Marksa-Engelsa, nad którym umieszczono godło państwowe NRD. Do hal wejściowych można było dostać się również z górnego tarasu nad Szprewą. Na tym poziomie, w środkowej części Foyer, znajdowała się duża hala o funkcji szatni. Wysokie, profilowane marmurowe filary oraz symetryczny układ przywodziły w hali wejściowej skojarzenia z reprezentacyjnymi klatkami schodowymi baroku. Pierwsze piętro wyznaczono jako strefę usługową, zwłaszcza w prawym, południowo-wschodnim skrzydle pod Wielką Salą, gdzie mieściło się centrum informacyjne wraz z działem zamówień, bar kawowy, kiosk z książkami i czasopismami, urząd pocztowy oraz toalety publiczne.

Od strony placu oraz od rzeki, bar espresso i bar mleczny „flankowały” szerokie wejście do sali obrad parlamentu, w lewym, północno-zachodnim skrzydle budynku. Posłowie kierowali się stąd ku wielkiemu brązowemu reliefowi w hali wejściowej, zatytułowanemu „Pochwała komunizmu”, wykonanemu przez Jo Jastrama według wiersza Bertolta Brechta.

Ten szeroki, otwarty przestrzenny obszar Foyer o długości 84 metrów, szerokości 45 metrów i wysokości niemal 9 metrów, zawdzięczał swoje oddziaływanie przede wszystkim doskonale zaprojektowanemu oświetleniu sufitu. Zawieszono na nim 1001 kulistych lamp, w chromowanej siatce prętów. Dzięki temu zabiegowi, całość tworzyła świetlną chmurę. Jednocześnie Pałac Republiki zyskał swoją drugą prześmiewczą nazwę wśród mieszkańców NRD – „Erichs Lampenladen„, czyli „sklep z lampami Ericha”. Układ oświetlenia foyer, jest chyba najbardziej znanym wzorniczym systemem Pałacu, które zakorzeniło się w społecznej świadomości.

Foyer zdobiła również rzeźba „Szklany Kwiat” autorstwa Reginalda Richtera i Richarda Wilhelma z magdeburskiej „Grupy Projektowania Szkła”. Ta pięciometrową rzeźbą ze szkła i stali, pełniła funkcję popularnego miejsca spotkań. Była także jednym z symboli zarówno samego budynku, jak i NRD. Obecnie rzeźba jest magazynowana, a jej dalszy los pozostaje przedmiotem dyskusji.

Na 4 i 5 piętrze środkowej strefy Pałacu Republiki, nad główną strefą Foyer, znajdowała się przestrzeń wykorzystywana jako „Teatr w Pałacu” (Das Theater im Palast – nazwa własna). W sali z mobilnymi siedzeniami, modułowym elementom podłogi, stanowiskom reżyserskim, można było realizować w tej przestrzeni wydarzenia dla ok. 200 widzów. Były to najczęściej kameralne koncerty jazzowe, czytania literatury czy przedstawienia teatru lalkowego.

Za projekt strefy foyer Pałacu Republiki w zespole Graffundera, odpowiadał Wolf-Rüdiger Eisentraut. W latach 80-tych, ten architekt zaprojektował najciekawsze budynki użyteczności publicznej w nowych berlińskich osiedlach mieszkaniowych m.in. Marzahn. Warto również dodać, że był również współautorem najbardziej rozpowszechnionego w NRD systemu wielkiej płyty WBS-70.

Wielka sala – modułowość i funkcjonalność

Za projekt Wielkiej Sali odpowiadał z kolei Manfred Prasser. Nie było to zwykłe pomieszczenie, jakich było wiele w podobnych obiektach. Przy wymiarach 18 metrów wysokości i 67 metrów szerokości, posiadała miejsca dla 5 tys. widzów. Była zaplanowana na planie symetrycznego sześciokąta, opartego na heksagonalnym rastrze o module 12 metrów. Zabieg ten pozwolił podzielić widownię na charakterystyczne bloki. Co najważniejsze, Wielka Sala została zaplanowana jako miejsce dla wydarzeń o różnym charakterze – od zjazdów partyjnych, przedstawień, koncertów, po uroczyste bankiety. Wszystkie powierzchnie Wielkiej Sali zostały zaprojektowane, jako elementy możliwe do złożenia. W tym celu służyły hydrauliczne mechanizmy, przekształcające przestrzeń do danego wydarzenia.

Centralną powierzchnię sali można było ustawiać na różnych wysokościach – na potrzeby kongresów, koncertów i bankietów. Do tego wewnętrznego heksagonu przylegało sześć obrotowych segmentów parkietu, które – po uniesieniu – zasłaniały pozostałą część sali, a na swojej tylnej stronie ukazywały ponownie plastyczne struktury elementów sufitowych. W ten sposób powstawała mniejsza, sześciokątna przestrzeń przeznaczona na przyjęcia, uroczyste kolacje, bale i kongresy. Możliwe było także wydzielanie przestrzeni częściowych, zarówno z balkonem, jak i bez niego.

Plafony na suficie w strefie środkowej parkietu również mogły być opuszczane i pochylane, co pozwalało na akustyczne i estetyczne modyfikowanie sufitu. Panoramiczne i kurtynowe mechanizmy linowe, a także mechanizmy dekoracyjne, umożliwiały, jak na scenie teatralnej, zróżnicowane kształtowanie przestrzeni. Do górnej maszynerii scenicznej należał jako element najważniejszy system ścian działowych, dzięki któremu można było oddzielać segmenty górnego parkietu i balkonu.

Wielka Sala była zatem całkowicie elastyczna w użytkowaniu, nie tylko pod względem rzutu, lecz także przekroju. System elementów oparty na sześciokącie gwarantował możliwość łączenia segmentów. Cała przestrzeń była logicznie zaprojektowana. Wszystkie powyższe zmiany układu były możliwe w ciągu 20 minut, (np. podczas przerwy w wydarzeniu), sala mogła zostać za pomocą naciśnięcia przycisku przekształcona z wersji teatralnej z rzędami foteli w salę taneczną z równym parkietem.

Sala plenarna – polityczny teatr NRD

Sala plenarna Volkskammer, Izby Ludowej – parlamentu NRD była dostępna z poziomu parteru od strony Karl-Liebknecht-Straße. Zajmowała przestrzeń do 3 do 5 kondygnacji. Windy i klatki schodowe obsługujące Salę, przenikały więc przez restauracje Pałacu na drugim piętrze. Za jej projekt odpowiadał Günter Kunert.

Zaprojektowana została w kształcie trapezu. W odróżnieniu od reszty Pałacu Republiki, tutaj cała kolorystyka i wystrój były podporządkowane powadze Izby Ludowej. Dominowała czerwień wykładziny, piaskowe tapicerki siedzeń dla 500 posłów, klonowe tkaniny ścienne, całość domykał dużych rozmiarów herb państwa w złoto-miedzianej barwie.

Plastyczna, dynamiczna forma sufitu ponownie ukazuje kryształowe struktury segmentów sali – miało to na celu zarówno polepszenie akustyki, jak i stopniowe rozmieszczenie dwudziestu kabin w ścianach bocznych (po 10 w obu stronach sali), przeznaczonych dla stenografów, tłumaczy, reporterów i kamer telewizyjnych. Po bokach sali, zlokalizowano sale konferencyjne z możliwością podziału, o łącznej liczbie ok. 600 miejsc.

Rachunek ekonomiczny

Pod Salą Plenarną zlokalizowano główną restauracje Pałacu Republiki, z osobnym wejściem od boku budynku. Należy dodać, że po otwarciu Pałacu Republiki w odgórnie ustalono ceny w restauracjach, bez kalkulacji, oraz ceny za wydarzenia kulturalne — 15 marek jako górny limit, który z biegiem lat zwiększono do 20 marek. Instytucja Pałacu działała przecież w warunkach gospodarki socjalistycznej.

Według istniejących informacji, Pałac Republiki dysponował rocznym budżetem w wysokości 165 milionów marek. Konserwacja obiektu nie była w to wliczona. Rocznie Pałac zarabiał na siebie około 27 milionów marek, a resztę otrzymywał od państwa w ramach dotacji.

Stylistyka i identyfikacja wizualna Pałacu Republiki

Warto jeszcze wspomnieć o jednolitym systemie wizualnym wyposażenia Pałacu, które obejmowały nie tylko warianty kulistych lamp, ale także meble i zastawy, tablice informacyjne oraz napisy. Nawet ubiór personelu obsługi był dostosowany do koncepcji projektowej. Dyskretnie, aż po filiżanki do kawy, umieszczane było charakterystyczne było logo Pałacu, którego historyzujące ornamenty już sugerowały odejście od modernizmu. Niemniej jednak dzięki zintegrowanemu konceptowi designu powrócono do dążeń Bauhausu, aby stworzyć użyteczną, a zarazem zmysłowo oddziałującą kulturę rzeczy codziennego użytku.

Co prawda nie należało to do systemu identyfikacji wizualnej, ale wizerunek Pałacu Republiki został umieszczony na banknocie 100 marek NRD.

Gorzki koniec Pałacu Republiki

Nastąpił rok 1989, a wraz z nim rozpoczęła się europejska „Jesień Ludów”. Krajem wstrząsały coraz liczniejsze masowe demonstracje, które doprowadziły do upadku Muru Berlińskiego w listopadzie. Rozpoczął się czas przemian w NRD, które doprowadziły do ostatecznego upadku państwa i połączenia obu części Niemiec w jedność dokładnie 3 października 1990 r.

Pałac w tym okresie przejściowym stał się miejscem ostatnich ważnych wydarzeń w jego czternastoletniej historii – to tutaj przypieczętowana została Unia gospodarcza, walutowa i społeczna (maj 1990) oraz Umowa o zjednoczeniu Niemiec (sierpień 1990). W Pałacu Republiki obradowały także pierwsze wolne wybory Izby Ludowej NRD – wydarzenie znaczące, ponieważ po wielu latach, gdy przestała istnieć komunistyczna Partia SED, Izba Ludowa zyskała w końcu kierowniczą rolę w Państwie, choć na krótko. Na skutek tych wydarzeń, Pałac Republiki tym samym stał się jednym z najważniejszych symbolicznych miejsc decyzji politycznych w czasie przemian politycznych w NRD.

Zapadła tu jeszcze jedna ważna decyzja – jeszcze przed likwidacją NRD, 19 września 1990 r. Izba Ludowa podjęła decyzję o zamknięciu Pałacu Republiki. Przyczyną było skażenie azbestem, który masowo wykorzystywano podczas jego budowy. Na razie nie było mowy o wyburzeniu, jedynie o przeprowadzeniu usuwania szkodliwego materiału. Jednakże rozpoczął się powolny i długi proces konania Pałacu.

Prace, które w innych instytucjach publicznych oznaczałyby jedynie krótkotrwałe zamknięcie, zostały tu wykorzystane do oszpecenia wnętrza i elewacji budynku, rozbierając go aż do stalowej konstrukcji nośnej. Usuwanie azbestu trwało aż do roku 2002.

Nowy etap drugiego „życia” Pałacu rozpoczął się w 2004 roku, kiedy ogołocony z wnętrz budynek został wykorzystany jako „Pałac Ludu”, przyciągając młodą i międzynarodową publiczność poprzez miejsce artystycznych wydarzeń. W 2005 roku norweski artysta Lars Ramberg zainstalował na dachu budynku neonowy napis Zweifel – Wątpliwość, który stał się symbolem czasu przemian i towarzyszących mu eksperymentów, a zarazem wyraźnym komentarzem w ostro prowadzonej debacie na temat rozbiórki bądź zachowania Pałacu.

Pomimo serii wydarzeń publicznych, wystąpień polityków i protestów mieszkańców byłego NRD nie udało się przekonać do zainwestowania w obiekt – zamiast tego zdecydowano się na jego rozbiórkę. W 2006 roku rozpoczęła się rozbiórka Pałacu na mocy uchwały Bundestagu Republiki Federalnej Niemiec. Aby pokryć koszty całkowitego usunięcia budynku, 35 tys. ton stali, które niegdyś spajały pałac, sprzedano i wysłano do Zjednoczonych Emiratów Arabskich, gdzie wykorzystano je przy budowie 160-piętrowej wieży Burdż Chalifa.

Po skończonej w 2008 rozbiórce Pałacu Republiki na jego miejscu przez wiele lat straszyła pustka. W 2013 roku rozpoczęto rozważaną od wielu lat rekonstrukcję Zamku Miejskiego, w 2020 r. oddano do użytku nowy obiekt, znany dzisiaj pod nazwą Forum Humboldta.

Czy można było uratować Palast der Republik?

Z biegiem lat, po wygaśnięciu pierwszej euforii związanej ze zjednoczeniem Niemiec zamknięcie Pałacu i jego planowana rozbiórka były coraz częściej krytykowane. Dla wielu mieszkańców wschodnich Niemiec, jawiło się to jako przykład trwonienia majątku narodowego pozostałego po NRD oraz bezmyślnej likwidacji wszystkiego co kojarzyło się z dawnym podziałem. Nawet wtedy, gdy, jak w przypadku Pałacu – obiekt był jeszcze w miarę sprawny technicznie i możliwy do uratowania.

Niektórzy krytycy zaostrzali ten zarzut, twierdząc, że planowana rozbiórka miała być celowym zniszczeniem symbolicznego gmachu upadłego systemu i państwa, przez „nowych władców państwa”. Podejrzenie to ani trochę, nie zostało rozwiane przez zawoalowany język urzędniczy, które zamiast o „rozbiórce” początkowo mówiły o „usuwaniu azbestu”, a później o „selektywnym demontażu” Pałacu Republiki. Wszystko to powodowało, że zagrożony usunięciem budynek, powodował przekorną dumę dawnych obywateli NRD ze swojego dziedzictwa, a nawet jego większą popularność, niż przed rokiem przemian.

Stosunek opinii publicznej potęgował również fakt, że Międzynarodowe Centrum Kongresowe (ICC) w Berlinie Zachodnim, choć również skażone azbestem (w latach siedemdziesiątych stosowano powszechnie te same techniki budowlane), nie zostało wyburzone. Z budżetu państwa przyznano mu bowiem odpowiednie środki na pozbycie się azbestu, a obiekt objęto ochroną konserwatorską (chociaż jest oficjalnie zamknięty i otwierany okazyjnie dla zwiedzających) – o czym nie było mowy w przypadku Pałacu Republiki.

Dla porównania: koszt wyburzenia Pałacu Republiki wyniósł około 119 milionów euro, z czego dekontaminacja z azbestu wyniosła ok. 80 milionów. Usunięcie azbestu z zamkniętego dla tego celu ICC oszacowano na więcej, niż planowane na ten cel 229 milionów euro. Oczywiście można spierać się o różnicę pomiędzy różnymi stylami, funkcjonalnością i rozmiarami obu tych budynków, a także samym rodzajem azbestu – w Berlinie Wschodnim użyto azbestu natryskowego, a Zachodnim – w formie płyt (łatwiejszy do usunięcia), ale porównując oba koszty, czy nie warto było pochylić się bardziej nad modernistycznym dziedzictwem wschodu? Cytując oficjalny komunikat niemieckiego organu ochrony zabytków:

„Krajowy Urząd Ochrony Zabytków Berlina objął Międzynarodowe Centrum Kongresowe Berlin (Internationales Congress Centrum Berlin, ICC Berlin) w dzielnicy Berlin-Charlottenburg ochroną konserwatorską. Centrum kongresowe posiada wartość zabytkową z powodów artystycznych, historycznych oraz urbanistycznych.”

Czy tego samego nie można było powiedzieć o Pałacu Republiki?

Katja Hoyer, w swojej książce „Kraj za murem. Życie Codzienne w NRD” przedstawia historię kraju w interesujący sposób. O ile przez wiele lat, plany ewentualnego połączenia obu podzielonych części Niemiec, zakładały utworzenie wspólnego państwa na nowo, poprzez m.in. stworzenie wspólnego ustawodawstwa i wzajemne dostosowanie polityczne, to już w momencie przemian lat 1989-1990, Republika Federalna Niemiec „wchłonęła” całkowicie NRD, nie licząc się w ogóle z jego specyfiką i dziedzictwem. Można to także odnieść w skali makro, do obiektu Pałacu Republiki, który został całkowicie wchłonięty przez zachodnie państwo i to ono podjęło decyzję o jego unicestwieniu. Przykład ten pokazuje, jak kontrowersyjny pozostaje sposób obchodzenia się z architekturą modernizmu NRD (i innych państw byłego bloku wschodniego).

23 kwietnia 2026 roku Pałac Republiki obchodziłby okrągłą 50. rocznicę powstania.

---

Źródła:

– Ulrich Hartung „Zwischen Bauhaus und Barock. Zur Ästhetik des Palastes der Republik”
– Ines Weizman „Palace of the Republic”
– Harald Engler „Entwurfsskizze zum großen Saal im Palast der Republik des Architekten und
Zeichners Werner Rösler”
– „Palast der Republik. Eine Zeitreise in Bildern”, Berlin 2015
– „Palast der Republik. Ein Erinnerungsort neu diskutiert”, Berlin 2017
– Katja Hoyer „Kraj za murem. Życie codzienne w NRD”
– Heinz Graffunder „Palast der Republik”, Leipzig 1977
– Bauarchiv DDR (https://tiny.pl/336wnq554)
– Polskie Radio (https://tiny.pl/r46bxr0jm)
– Entwicklings Stadt (https://tiny.pl/jr_t4drj1)
– BauNetz (https://tiny.pl/tpxkhd7kx)
– Humboldt Forum Palast Der Republik (https://tiny.pl/ww2n8wj6t)
– Berliner Verkehrsseiten (https://tiny.pl/rrpyh0jz3)
– DDR Museum (https://tiny.pl/xppdttn6m)
– Welt DE (https://tiny.pl/xxg-sz6h8)
– Landesdenkmalamt Berlin (https://tiny.pl/6q3r4shy2)
– Wikipedia.de (https://tiny.pl/qy6n2wb4f; https://tiny.pl/f9_v4hsbk)
– Herito.pl (https://tiny.pl/g8hnyq6gn)