Kameralny luksus z żerańskiej cegły. Jak Halina Skibniewska stworzyła Osiedle Szwoleżerów.

W dzisiejszym wpisie, przyjrzymy się kameralnemu, bo składającemu się zaledwie z 7 bloków mieszkalnych, Osiedlu Szwoleżerów w Warszawie. 15 grudnia 1954 r., Warszawski Oddział Stowarzyszenia Architektów Polski (SARP), ogłosił konkurs nr 368 na zagospodarowanie Osiedla Szwoleżerów oraz urbanistyczne rozwiązanie wschodniego obszaru Osi Stanisławowskiej w Warszawie. Założeniem konkursu było zaprojektowanie w jak najlepszy sposób małego osiedla mieszkaniowego przy ul. Szwoleżerów, wykorzystując gotowe zestawy prefabrykacji mieszkaniowej unifikacji warszawskiej: technologii bloków żerańskich lub ramy H. Dodatkowo, komisja chciała uzyskać materiał do studiów nad zagospodarowaniem rejonu Zamku Ujazdowskiego, Osi Stanisławowskiej i terenów skarpy warszawskiej.

Według założeń konkursu, teren przyszłego miał wynosić ok. 9,3 ha, z liczbą mieszkańców wynoszącą blisko 5800, miano również zaprojektować na wydzielonych działkach: szkołę podstawową, przedszkole, żłobek oraz osiedlowy ośrodek handlu wraz z przychodnią. Oprócz tego, przy ul. Myśliwieckiej miano uwzględnić teren dla 3 przedstawicielstw państw obcych.

W skład komisji konkursu wchodziły najbardziej znane nazwiska architektów ówczesnych czasów, takie jak m.in.: Zbigniew Karpiński (Ściana Wschodnia w Warszawie), Zygmunt Stępiński (odbudowa ul. Nowy Świat, budowa MDM), Józef Sigalin (Biuro Odbudowy Stolicy), czy też Kazimierz Piechotka (twórca systemu wielkiej płyty W-70 wraz z żoną Marią). Rozstrzygnięcie konkursu, do którego wpłynęły 33 prace, miało miejsce 15 grudnia 1964 r.

Zwyciężyła praca Haliny Skibniewskiej, współtworzona wraz z Aliną Scholtz, Alicją Lewandowską, Barbarą Orlańska, Andrzejem Trochimowskim i Kazimierzem Woytowiczem. W ocenie komisji, zaletą pracy było zastosowanie prawidłowego układu urbanistycznego dla tej części Warszawy oraz rozmieszczenie zieleni na terenie osiedla, określane jako „ogrodowe układy komunikacyjne i widokowe”. Kolejnymi plusami było nie wprowadzanie wysokiej zabudowy na teren górnej skarpy oraz odsunięcie zabudowy mieszkaniowej od Kanału Piaseczyńskiego, dzięki czemu uzyskano widok na Wisłę z górnego tarasu planu zagospodarowania. Projekt był chwalony również za dobre rozmieszczenie wszystkich usług oraz ich kubaturę, a także dobrą ekspozycję i nasłonecznienie terenu placów zabaw, przy ich jednoczesnej izolacji. Jednocześnie jako mankament wskazywano niedostateczną ilość światła dziennego w „pewnej liczbie mieszkań”.

W wyniku analizy wszystkich prac, komisja konkursowa postanowiła wprowadzić korekty do założeń planu studyjnego tego obszaru i uznano, że nawet praca nagrodzona pierwszą nagrodą, nie powinna zostać przeznaczona do realizacji, bez ich wprowadzenia. Głównym argumentem za zmianami, była wartość urbanistyczne i historyczna oraz unikatowość Osi Stanisławowskiej. Aby jak najmniej w nią ingerować i jej nie zniszczyć postanowiono przesunąć północną granicę przyszłego osiedla mieszkaniowego jak najbardziej na południe, dzięki czemu można było poszerzyć pas zieleni przy Kanale Piaseczyńskim. Zachodnią granicę osiedla przesunięto do granicy okolic ul. 29 listopada. Zdecydowano się również na maksymalne przesunięcie wysokiej zabudowy w stronę południową, aby uzyskać prawidłowe naświetlenie mieszkań. W pozostałej części terenu, postulowano powiązanie w jedną całość z parkiem Łazienkowskim, aby uzyskać jedno założenie parkowe.

W tym miejscu historia konkursu i pierwotnych założeń urbanistycznych osiedla się kończy. Halina Skibniewska zrealizowała osiedle Szwoleżerów dopiero po kilku latach – jego budowa trwała od roku 1972 do 1974.

Osiedle zostało wybudowane w obrębie ulic: Czerniakowska, Szwoleżerów, Nojiego oraz Kawalerii. Zlokalizowane jest na terenie południowego Śródmieścia. Jego nazwa oraz nazwa samej ulicy, pochodzi od tego, że w czasach Królestwa Kongresowego w okolicy umieszczone były koszary dla pułków kawalerii, a na terenie dzisiejszego osiedla znajdował się pułk ułanów cesarzewicza. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, obiekty koszar przejął 1 Pułk Szwoleżerów Marszałka Piłsudskiego. W tym czasie również, cerkiew prawosławna stojąca u zbiegu dzisiejszych: ulic Szwoleżerów (nazwa nadana w 1935 r., po 1945 zmieniona na Agrikola i przywrócona w 1952 r.) i Czerniakowskiej, została przekształcona w kościół katolicki, służący celom wyżej wspomnianego Pułku Szwoleżerów. Kościół ten, stojący na terenie osiedla, nosi nazwę Katedry Św. Ducha.

Po zakończeniu II Wojny Światowej koszary przestały istnieć, a na ich miejscu zbudowano wielką kolonię domków fińskich, które miasto otrzymało od ZSRR (w Warszawie było ich kilka). Osiedle to nosiło nazwę Ujazdów Dolny i zostało rozebrane po ok. 20 latach, w związku z budową nowych domów i budynków ambasad.

W wyżej wymienionym kwartale ulic powstało 7 kameralnych bloków, przeznaczone dla 1700 lokatorów. Mieszkańcy mieli do dyspozycji pawilon handlowo-usługowy, oraz przychodnię lekarską. Bloki zostały wybudowane przez Kombinat Budownictwa Miejskiego Śródmieście, a inwestorem była Nauczycielska Spółdzielnia Mieszkaniowa Oświata, której następcą została Śródmiejska Spółdzielnia Mieszkaniowa. W roku 1991 z jej zasobów wydzieliła się Spółdzielnia Mieszkaniowa Szwoleżerów, która do dzisiaj zarządza osiedlem.

Wbrew pierwotnego projektu z roku 1965, zamiast punktowców, bloki zyskały dłuższą, zygzakowatą formę. Zostały wkomponowane w zieleń i miały przeważającą wysokość 4 pięter, a tylko w jednym miejscu osiedla, wysokość zwiększa się do 6 pięter. Zostały wykonane w technologii cegły żerańskiej. Place zabaw charakteryzowały się pomysłowością – wśród nich znalazł się betonowy labirynt dla najmłodszych. Osiedle ozdobione zostały również ażurowymi murkami, pełniącymi charakter pergoli. Wszystko to, pozwoliło na zindywidualizowanie charakteru osiedla.

Najbardziej jednak jego znakiem rozpoznawczym i unikatową cechą Osiedla Szwoleżerów są, wkomponowane pomiędzy budynkami zabytkowe rzeźby i wazony kamienne z XVIII-XIX w., które pochodzą ze zrujnowanego podczas wojny pałacu w Brzezince na Dolnym Śląsku. Zespół rzeźb jest od 1990 r. wpisany do Rejestru Zabytków m.st. Warszawy. W 2023 i 2025 r. zostały one poddane kompleksowej renowacji. Warto również wspomnieć, że samo osiedle, od 2016 r. jest również wpisane do Gminnej Ewidencji Zabytków i podlega ochronie. Osiedle obecnie jest zadbane, budynki są ocieplone, elewacja jest utrzymana w jasnych barwach (tak jak było pierwotnie).

Realizacja Osiedla Szwoleżerów przez zespół pod kierownictwem Haliny Skibniewskiej był tak udany, że w roku 1974 otrzymał prestiżowy tytuł Mistera Warszawy, nadawany co roku warszawskim obiektom przez gazetę „Życie Warszawy”. Dotychczas nagradzano nim pojedyncze budynki i pierwszy raz przyznano go całemu osiedlu. Dziennik uznał, że ze względu na: „wyróżnianie się walorami urbanistycznymi, architektonicznymi, kompleksowym urządzeniem, dbałością o optymalne warunki życia i wypoczynku mieszkańców oraz dobre wykonawstwo”, zasługuje na tę nagrodę.

Źródła: Spółdzielczość mieszkaniowa w Polsce, Warszawa 1977; Lech Chmielewski Przewodnik Warszawski, Warszawa 1987; Strona SM Szwoleżerów https://tiny.pl/pfqbn4pnf; Czasopismo Architektura: nr 12/1965 i 3-4/1977; Stolica nr 5/1975, nr 23/1975.