Stare Przedmieście w Gdańsku – tu modernizm spotyka się z historią dawnego Gdańska

Gdańsk po zakończeniu II Wojny Światowej był w większości zniszczony. Największe straty znajdowały się w Śródmieściu miasta. Do miasta przybywała polska ludność, a wśród nich znajdowali się architekci i urbaniści. Priorytetem stała się szybka odbudowa zniszczeń. W ramach Regionalnej Dyrekcji Planowania Przestrzennego pod kierownictwem prof. Stanisława Różańskiego została opracowana wstępna koncepcja zagospodarowania regionu. Z powyższej instytucji, zostało wyodrębnione tzw. Biuro Planu Gd., którego kierownikiem został arch. Kamil Lisowski. Biuro te, opracowało w latach 1946-1948 pierwszy plan zagospodarowania przestrzennego zespołu miast Gdańsk-Gdynia, który był nazywany Planem GD. Opierając się na tym planie ogólnym, tworzono mniejsze zespoły projektowe, które na przestrzeni pierwszych powojennych lat, zajmowały się tworzeniem kolejnych dzielnic i osiedli mieszkaniowych. Wśród nich znajdowało się założenie Starego Przedmieścia w Gdańsku.

Zniszczenia wojenne nie ominęły tej części miasta. Ocalało tutaj tylko kilka budynków administracyjnych w okolicach ul. Okopowej – np. dzisiejsze: Urząd Marszałkowski oraz Urząd Wojewódzki wraz z kilkoma mniejszymi instytucjami, zabytkowe kościoły oraz niewielka ilość budynków mieszkalnych. Zaletą było ocalałe uzbrojenie terenu.

W ramach konkursu, ogłoszonego w 1956 r. opracowano plany szczegółowe dla Śródmieścia. W jego południowej części, zespół architektów w składzie: Roman Hordyński, Tadeusz Lepczak, Daniel Olędzki, Danuta Weirowska, Włodzimierz Zaorski, opracował plan dla Starego Przedmieścia. Teren ten, stanowił południowo-zachodnią część śródmieścia Gdańska i był oddzielony od Głównego Miasta pasem zieleni oraz ulicą Podwale Przedmiejskie – wtedy al. Leningradzką, która powstała jako droga szybkiego ruchu w kierunku Elbląga i Warszawy. Taki podział zachował się zresztą do dzisiaj. Projekt wykonany przez powyższy zespół, okazał się najlepszy wśród 4 propozycji, opracowanych przez 3 różne zespoły, tym samym, został wybrany przez komisję konkursową do realizacji.

W projekcie osiedla wydzielono ośrodek handlowo-usługowy w formie niskiej zabudowy pawilonów, który został wyłączony z ruchu samochodowego. Wśród zabudowy mieszkaniowej, wkomponowano istniejące zabytkowe kościoły Świętej Trójcy oraz Piotra i Pawła. Zabudowa została umieszczona na istniejącej siatce ulic, które były już uzbrojone. Różne typy powtarzalnych projektów bloków ustawiono tak, aby jak najbardziej wykorzystać naturalne naświetlenie oraz stworzyć wewnętrzne podwórka, w których mieszkańcy mogli odpoczywać wśród zieleni, a dzieci się bawić. Ważnym elementem projektu osiedla było powiązanie widokowe z Głównym Miastem – ze środka podwórek oraz okien mieszkańców, było widać panoramę charakterystycznych kamieniczek, które zostały odbudowane po wojennych zniszczeniach. Panoramy dopełniał wspomniany wcześniej pas zieleni, znajdujący się na północ od Podwala Przedmiejskiego.

Aby w pełni wykorzystać walory widokowe osiedla, na jego północnym skraju zdecydowano się na otwarcie zabudowy, stawiając bloki prostopadle do Podwala, zamiast zamykać osiedle, ustawiając budynki równolegle do jezdni, przez co oś widokowa byłaby zamknięta. Wspomniany ośrodek usługowo-handlowy, został umieszczony przy długim placu, który został umiejscowiony na terenie pomiędzy dwoma zabytkowymi kościołami. Wzdłuż placu, planowano ustawić 4 budynki mieszkalne, które miały mieć w parterach dobudowę pawilonów sklepowych. Na południowym skraju placu planowana była budowa restauracji, baru, księgarni, klubu czytelniczego oraz kina z kawiarnią, gdzie miał się znajdować taras z widokiem na Główne Miasto. Wzdłuż ulicy Żabi Kruk, miał znajdować się ciąg pieszy, wyłączony z ruchu kołowego. Głównymi ulicami dojazdowymi dla osiedla miały być Franciszkańska oraz Toruńska. Tam też przewidziano parkingi dla aut. Pomiędzy ul. Toruńską, a pawilonami planowano utworzyć skwer z zielenią wysoką. Tak miało wyglądać osiedle w jego północnej części.

Południowa część, gdzie znajdowało się również nabrzeże Starej Motławy, była przewidziana głównie jako miejsce zabudowy mieszkaniowej – oprócz istniejących budynków urzędów. Wzdłuż ul. Toruńskiej (południowa część) miało powstać 7 punktowców o ośmiu kondygnacjach – 4 przy ulicy oraz 3 przy rzece, na wschód od ul. Żabi Kruk. Otaczać miała je zorganizowana zieleń. Tuż przy Moście Popielnym (ciąg ul. Toruńskiej) miał powstać przełamujący charakter osiedla, wieżowiec według projektu indywidualnego o wysokości czternastu kondygnacji. W kierunku północnym od niego, miała powstać niska zabudowa trzykondygnacyjna w sekcjach. Na tym odcinku, projektanci założyli ciekawy kontrast – wspomniane wcześniej punktowce przy Starej Motławie, stanowiły kontrast dla niskiej zabudowy dworca towarowego po drugiej stronie rzeki, a niska zabudowa sekcyjna – dla wysokich spichrzów, również po drugiej stronie wody.

Całość osiedla miała być ogrzewana z centralnej kotłowni, zlokalizowanej poza jego terenem. W południowej części osiedla przewidziano również miejsce na duży garaż piętrowy, na aż 150 samochodów – co było sporą liczbą na tamten czas. Dodatkowo, miał być on również wyposażony w warsztaty naprawcze. Warto wspomnieć również o tym, że w blokach miano również umieścić garaże podziemne na kilka miejsc. Podsumowując, osiedle miało składać się z 3 typów projektów powtarzalnych: 3-sekcyjne o czterech kondygnacjach, 2-sekcyjne o sześciu kondygnacjach oraz punktowce o wysokości ośmiu kondygnacji. Do tego dochodził jeden budynek indywidualny. Taki był stan projektu osiedla Stare Przedmieście na rok 1957. Trzy lata później, rozpoczęła się realizacja osiedla.

W tym momencie przechodzimy do roku 1963, gdzie w numerze Architektury nr 12, opisywane jest zrealizowane osiedle. Tutaj można zauważyć różnice, w stosunku do opisanej powyżej koncepcji osiedla. Zmiany są widoczne w samych typach bloków. Według nowszego projektu, który został zrealizowany, osiedle składa się z 3 powtarzalnych typów budynków mieszkalnych:

• 5 budynków 7-kondygnacyjnych, które zostały umiejscowione wzdłuż Podwala Przedmiejskiego. Wcześniej w tym miejscu miały być budynki 6-kondygnacyjne. W dodatku zrealizowano tylko 4 z 5 bloków.
• 5 budynków 5-kondygnacyjnych – w poprzednim projekcie zakładano realizację budynków 4-kondygnacyjnych. Po realizacji, tylko jeden z tych budynków otrzymał taką wysokość – znajduje przy wschodnim skraju ciągu bloków. Bloki znajdują się w kwartale ulic: Rzeźnicka, Zaułek Ormiański, Kocurki. Przy tej ostatniej znajduje się ciąg pawilonów, zespolonych z budynkami mieszkalnymi.
• 7 budynków 9-kondygnacyjnych wzdłuż ul. Toruńskiej oraz Motławy (ul. Żabi Kruk). W tym miejscu warto wspomnieć, że po pierwsze – budynki miały mieć 8 kondygnacji. Po drugie – na współczesnej mapie oraz podczas spaceru po osiedlu, wyraźnie widzimy, że powstało w tymi miejscu tylko 6 punktowców.

Do osiedla przynależy również niski blok 3-piętrowy, przy ul. Toruńskiej 2. Nie jest wspomniany w powyższym zestawieniu oraz jest zbudowany według innego projektu. Dlatego w tym miejscu mam wątpliwości, czy powstał w ramach realizacji osiedla, czy został dobudowany dopiero później. Chociaż poniższy plan osiedla, wskazuje ten budynek jako wznoszony zgodnie z projektem. Na tej podstawie włączam go do osiedla.

Wspomniany również wcześniej wieżowiec indywidualny, oraz niższa zabudowa, mająca znaleźć się w prostokącie (plan poniżej) między ulicami Toruńską, a Lastadia, jak jest wspomniane w artykule – miała powstać po likwidacji zakładu przemysłowego – opisanej również w Architekturze z roku 1957 – fabryki lakierów. Jak dzisiaj wiemy i widzimy na mapie – ta część osiedla Stare Przedmieście również nie została zrealizowana, a w jej miejscu obecnie stoi nowa zabudowa deweloperska.

Skoro jesteśmy już przy brakach, w tym miejscu warto wspomnieć, że widoczna zabudowa usługowa, wraz z opisanymi wcześniej usługami oraz tarasem widokowym. W tym miejscu do dzisiaj istnieje prywatny plac parkingowy, składający się z podniszczonych płyt typu jumbo. Powstał jedynie ciąg pawilonów, przystawionych do budynków mieszkalnych. Na wschód od tego miejsca powstała w ramach realizacji osiedla, Szkoła Podstawowa im. Kapitana Tadeusza Ziółkowskiego.

Osiedle przewidziane na ok. 4 tys. mieszkańców, posiadało od samego początku przestrzenne dziedzińce, w których rosła zieleń, co jest widoczne do dzisiaj – wśród bloków stoją wysokie drzewa, bujne krzaki i zagospodarowane najczęściej w kwiaty, ogródki przyblokowe.

jak prezentowały się warunki mieszkaniowe wewnątrz budynków? Zaczniemy od 7-kondygnacyjnych. Na każdej kondygnacji znajdowały się:

• 2 mieszkania o powierzchni użytkowej 21 m2 (14,1 m2 mieszkalnej) – jeden pokój z wydzieloną częścią kuchenną, tzw. kategoria P mieszkania, według nazewnictwa z czasów projektu,
• 2 mieszkania o p.u. 39,6 m2 (23,7 m2 m.) – jeden pokój plus oddzielna kuchnia, pokój składał się z dwóch oddzielnych części, z możliwością oddzielenia jej kotarą, tzw. kategoria PK
• 2 mieszkania o p.u. 50,8 m2 (35,4 m2 m.) – dwa pokoje z oddzielną kuchnią, oddzielne wejście z korytarza do każdego z pokoi, większy pokój takiego samego typu, jak powyżej, tzw. kategoria 2 PK

W tym typie bloku zastosowano układ poprzeczny, ściany miały rozpiętość 2,6 m. i 4,6 m, głębokość traktu 6 m. Ściany nośne wewnątrz zostały wykonane z betonu żwirowego, zewnętrzne natomiast z betonu jamistego. Zastosowano stropy typu Żerań oraz schody na klatce żelbetowe prefabrykowane.

Budynki 9-kondygnacyjne charakteryzowały się podobnym rzutem i na każdym piętrze znajdowały się:

• 2 mieszkania o p.u. 39,6 m2 (23,7 m2 m.) – jeden pokój plus oddzielna kuchnia, pokój składał się z dwóch oddzielnych części, z możliwością oddzielenia jej kotarą, tzw. kategoria PK
• 2 mieszkania o p.u. 50,8 m2 (35,4 m2 m.) – dwa pokoje z oddzielną kuchnią, oddzielne wejście z korytarza do każdego z pokoi, większy pokój takiego samego typu, jak powyżej, tzw. kategoria 2 PK.

Zrezygnowano więc w najwyższych budynkach z mieszkań najmniejszych. Natomiast konstrukcja budynku i pozostałe wymiary zostały bez zmian.

Budynek 5-kondygnacyjny (oraz jeden obniżony do 4 kondygnacji), został oparty na podobnej zasadzie ułożenia rzutu, co bloki 7-kondygnacyjnem jednakże z kilkoma zmianami, ze względu na swoją długość:

• na każdej kondygnacji są wejścia do 3 mieszkań wyżej opisanych typów: PK, 2 PK oraz dochodzi większe mieszkanie typu 3 PK, które charakteryzuje się dodatkowym pokojem, więc największe mieszkania były dostępne w blokach najniższych.
• W sekcji skrajnej północnej bloku mieszkania są w innym wariancie na każdym piętrze: 4 mieszkania kategorii PK.
• Sekcje skrajne południowe: 3 mieszkania 2 PK oraz 1 mieszkanie PK.

Powyższa możliwość wariantów w poszczególnych częściach bloku, świadczy o elastyczności projektu. W odróżnieniu od dwóch wyższych projektów bloków, bloki 5-kondygnacyjne były budowane w innej technologii. Ściany nośne wewnętrzne powstały z cegły sylikatowej, natomiast ściany zewnętrzne powstały z gazobetonu. Zamiast stropów żerańskich, są tutaj stropy typu DMS. Jest to skrót od jego konstruktorów inżynierów: Dowgirda, Metelskiego oraz Surmy. Był wykorzystywany powszechnie w latach 50-tych XX wieku, składał się z belek z żelbetu, pustaków ze żwirobetonu lub gruzobetonu, betonu pachwinowego, płyty nadbetonu i prętów stalowych. Poniżej znajduje się rysunek jego przekroju.

Jak podaje Architektura, osiedle barwami zostało dostosowane do małej ilości typów budynków i bloki zostały pomalowane w tonacji „szaroburej i białej”, co stanowiło również kontrast do innych realizacji w Gdańsku tego okresu np. sąsiedniego Głównego Miasta. Jaka jest kolorystyka osiedla dzisiaj, można zobaczyć na zamieszczonych zdjęciach, wykonanych przeze mnie.

Zrealizowany projekt osiedla Stare Przedmieście uzyskał nagrodę III stopnia, przyznaną przez Komitet Budownictwa, Urbanistyki i Architektury w roku 1961.

Źródła: Źródło: Bohdan Szermer „Gdańsk – przeszłość i współczesność”, Warszawa 1971; Czasopismo Architektura, numery: 6/1957, 11-12/1962, 12/1963