Väike-Õismäe – radziecka utopia mieszkaniowa na planie elipsy

Väike-Õismäe to osiedle, które w trakcie projektowania i pierwszej fazy budowy, było uznawane jako udana próba zbliżenia się do idei radzieckiego miasta-utopii. Architekci z dużą dbałością o szczegóły zaplanowali każdy element życia. W tym miejscu, biel nowych bloków miała odbijać się od centralnie położonego stawu, dzieci radośnie bawić się na nowych placach zabaw, położonych wśród wszechobecnej zieleni. Ruch samochodowy był wyłączony w centrum osiedla, a ruch miał odbywać się po jednej ulicy w kształcie okręgu. Zaplanowane przystanki autobusowe nosiły kojące nazwy polnych kwiatów: Rumianku, Pierwiosnka, Kaczeńca, Chabru, Niezapominajki, Przylaszczki i Słonecznika. Zapraszam Was do zapoznania się z historią tallińskiego osiedla Väike-Õismäe.

Nazwa osiedla pochodzi od dawnej wioski, która znajdowała się na północ i nosiła nazwę Õismäe, co w tłumaczeniu oznacza: „Kwitnące Wzgórze”. Väike oznacza mały, więc w tłumaczeniu na polski oznacza „Małe Kwitnące Wzgórze”. Osiedle otrzymało taką nazwę w generalnym planie Tallina już w latach 60-tych XX wieku. W tym samym czasie, budowano duże osiedle mieszkaniowe o nazwie Mustamäe, które obecnie sąsiaduje z Väike-Õismäe od wschodu i południa. Zgodnie z uchwalonym planem, po zakończeniu jego budowy, miało powstać właśnie Väike-Õismäe i przejąć główny ciężar rozwoju mieszkaniowego stolicy.

Oficjalne zadanie zaplanowania nowego osiedla, mającego znajdować się przy skrzyżowaniu dwóch głównych arterii komunikacyjnych Tallina (ul. Paldiski i ul. Ehitajate), na zachodzie miasta, ogłoszono w roku 1967. Władze zleciły prace planistyczne Eesti Projekt, który był Centralnym Instytutem planistycznym Radzieckiej Republiki Estonii. W skład zespołu projektowego pod kierownictwem słynnego architekta Marta Porta wchodzili: Malle Meelak, Kalju Luts i Inessa Põldma.

Pierwszy z nich to szczególnie zasłużony dla Estonii architekt, prezes Związku Architektów Estonii, stworzył m.in. generalne plany zabudowy Tallina, Tartu, Viljandi, siedzibę Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Estonii, był autorem szeregu typowych projektów bloków mieszkalnych, szkół, sklepów itp., oraz uczestniczył w przygotowaniu projektu ukraińskiego miasta Sławutycz, które było przeznaczone dla ewakuowanych po katastrofie, pracowników elektrowni atomowej w Czarnobylu i mieszkańców Prypeci.

Wkrótce zespół przedstawił cztery warianty projektu osiedla. W jednym z nich, zdecydowano się nowatorsko podejść do tradycyjnego podziału radzieckiego osiedla. Zrezygnowano z podziału na pomniejsze jednostki mieszkaniowe: „микрорайоны” – z ros. „mikrorajony”. W Związku Radzieckim, od około dziesięciu lat, stosowano właśnie koncepcję „mikrorajonu” przy budowie wielkich osiedli mieszkaniowych. Przekładając to na polskie realia – chodzi o podział wielkiej jednostki mieszkalnej, na pomniejsze samodzielne jednostki mieszkaniowe/osiedla.

W pozostałych wariantach, Väike-Õismäe miała być podzielona właśnie na takie 3 „mikrorajony” i stanowić płynną kontynuację 9 „mikrorajonów” starszego osiedla Mustamäe. Ostatecznie wybrano koncepcję jednej dużej zintegrowanej jednostki mieszkaniowej z ulicą obwodową, uniemożliwiającą ruch tranzytowy. Głównym powodem były obawy architektów, dotyczące umiejscowienia nowego osiedla na styku wyżej wspomnianych dużych arterii Paldiski i Ehitajate, co mogło powodować niepożądane przeniesienie dużego ruchu przez środek osiedla do tych magistrali.

Aby wybrana koncepcja była optymalna dla osiedla i zastąpiła koncepcję trzech osobnych zespołów mieszkaniowych, zaplanowano rozmieszczenie trzech głównych centrów handlowo-usługowych w zewnętrznych narożnikach ulicy obwodowej, dodatkowe mniejsze punkty handlowe pomiędzy nimi miały zapewnić dostępność usług, w odległości nie większej niż 550 metrów od miejsca zamieszkania. Również transport publiczny miał się odbywać po tej głównej ulicy osiedla, aby przystanki były blisko mieszkań i usług.

Prace projektowe trwały przez rok i już w ich trakcie, projektem szeroko interesowano się w prasie, zarówno krajowej, jak i zagranicznej. Był on opisywany jako wizjonerski, a nawet w wydaniu francuskiego czasopisma z 1970 r. L’Architecture d’aujourd’hui, projekt został zaprezentowany jako wybitne radzieckie osiągnięcie w planowaniu osiedli mieszkaniowych. Väike-Õismäe było postrzegane wówczas jako spełnienie marzeń modernizmu, utopijną przestrzeń miejską o geometrycznym planie, który jest możliwy do odczytania jedynie z lotu ptaka. Plan został zatwierdzony i przyjętą koncepcję układu osiedla, nazwano „makrorajonem”.

Podejście architektów do sprawy było więc nietypowe i wyłamywało się z obowiązującej polityki mieszkaniowej. Całe osiedle zorganizowano wokół centralnego punktu, jakim był planowany duży staw. Strefa wokół zbiornika wodnego, została przeznaczona dla ruchu pieszego, umieszczono w niej szkoły oraz placówki opieki nad dziećmi. W tym obszarze zlokalizowano wszystkie 14 placówek: 4 szkoły ogólnokształcące (estońskie i rosyjskie) i 10 przedszkoli. Poszczególne budynki oświatowe były umieszczone naprzemiennie z niewielkimi parkami oraz placami zabaw. Dzięki ich umieszczeniu w strefie bez ruchu samochodowego, dzieci mieszkające w blokach, mieszczących wewnątrz ulicy obwodowej, mogły chodzić do szkół, nie przekraczając jezdni.

Ruch samochodowy odbywać się miał po głównej ulicy obwodowej. Po wewnętrznej stronie pierścienia, droga została otoczona czworobocznymi 8-piętrowymi blokami mieszkalnymi. 15-piętrowe punktowce zostały umieszczone w pobliżu przystanków autobusowych oraz niskiej zabudowy handlowo-usługowej. Po zewnętrznej stronie głównej drogi, zaplanowano budowę niskich 4-piętrowych bloków. W planie przewidziano również niską zabudowę 1-2 kondygnacyjną. Poprzez takie zróżnicowanie wysokości zabudowy, planiści dążyli do urozmaicenia w krajobrazie przestrzeni, aby uniknąć monotonii. Całość osiedla zaplanowano na planie kolistym, zbliżonym do elipsy, który jest doskonale czytelny dopiero z poziomu powietrza.

W planie osiedla zaplanowano 5050 miejsc parkingowych, sporą ilość jak na początek lat 70-tych w Związku Radzieckim. Spełniając obowiązujące normy, zaprojektowano 75 sklepów spożywczych, 12 sklepów innego rodzaju, 3 stołówki, 30 zakładów fryzjerskich i 3 duże centra handlowo-usługowe, mające również pełnić role społeczne.

Po zatwierdzeniu powyższego planu budowy osiedla z 1968 r., zaplanowano rozpoczęcie prac na rok 1971. Väike-Õismäe miało zostać wybudowane na gruntach rolnych, w zachodniej części miasta, ok. 5 km od tallińskiego Starego Miasta. W roku 1969 r. zaczęto budowę kanalizacji, aby móc odprowadzać wodę pod ziemią, z osiedla, które miało dopiero powstać, a także odwodnić teren. We wcześniej powstałym osiedlu, które mieściło się na wschód od Väike-Õismäe – Mustamäe, zaniedbano te kwestię i przez pierwszych kilka lat, odbywało się po poprzez odkryte kanały, aby móc prowadzić dalszą budowę. Powodem była wysoka podmokłość obu terenów. Na terenie Väike-Õismäe była tak mocna, że umieszczone pod ziemią rurociągi, zabezpieczone transzejami z metalu, potrafiły zmienić swoje położenie o metr wyżej. Aby znaleźć rozwiązanie problemu podmokłych gruntów, bez którego nie udałoby się kłaść stabilnych fundamentów pod przyszłe bloki, sprowadzono specjalistów z Moskwy, jednakże nawet oni nie mogli dać konkretnego rozwiązania. Z powodu wysokich kosztów osuszenia terenu, rozważano nawet rezygnację z budowy przyszłego osiedla, jednakże, po wielu próbach, zdecydowano o podniesieniu rzędnej wysokości rurociągów i ułożeniu ich w oddzielnych wykopach, które prowadziły do położonych na skraju osiedla stacji pomp. To rozwiązało problem, który w tamtym czasie kosztował 300 tys rubli.

Co nam mówi ta kwota? Czy było to dużo czy niewiele? Aby ułatwić odniesienie do dzisiejszych czasów, przyjmiemy przeliczenie na walutę amerykańską. Oficjalny kurs dolara w latach 1961-1971 wynosił niezmiennie 90 centów za jednego rubla (w czasach socjalizmu mało kto wymieniał walutę oficjalnie w banku). Przyjmując obliczenie 300 000,00 rub x 0,90 $, daje nam kwotę 270 tys. $. Z pomocą oficjalnego internetowego kalkulatora inflacji Departamentu Pracy Stanów Zjednoczonych, uzyskałem odpowiedź, że daje to dzisiejszą siłę nabywczą 2 563 079.02 $, czyli ok. 9,25 mln dzisiejszych złotych. Można jeszcze dodać, że średnia pensja w ZSRR wynosiła w tym czasie ok. 150 rubli na miesiąc.

Aby dodatkowo „ukwiecić” powyższe obliczenia to, według publikacji „Budownictwo inwestycyjne ZSRR – rocznik statystyczny 1988”, w roku 1970 uśredniona wartość budowy (ze wszystkich Republik Radzieckich) 1 metra kwadratowego powierzchni mieszkalnej w systemie wielkiej płyty wynosiła 157 ówczesnych rubli. Kraj miał dużą powierzchnię i przykładowo 1 m2 budownictwa wielkopłytowego, jak podaje powyższy rocznik statystyczny, wynosił np.: w Moskwie – 170 rubli, Kijowie 149, ale już w dalekim Taszkiencie 212 rubli. Dane w podziale na konkretne miasta zaczynają się od roku 1975 i dowiadujemy się z nich, że konkretnie w Tallinie, gdzie znajduje się omawiane dzisiaj osiedle Väike-Õismäe, 1 m2 kosztował 154 ruble (w stolicy sąsiedniej nadbałtyckiej republiki – Rydze 185 rubli). Na tej podstawie, przeliczając koszt osuszenia terenu dla potrzeb budowy osiedla, wychodzi 1 948 m2 kwadratowych powierzchni mieszkalnej w cenach dla Tallina. W całej stolicy Estonii w roku 1975, powstało 4,5 tys. mieszkań o łącznej powierzchni 246 tys. m2.

Podsumowując, kwota 300 tys. rubli, była więc w realiach Związku Radzieckiego roku 1969, była spora, a budowa samego osiedla miała dopiero ruszyć, lecz jak pokazał czas, kwota dla możliwości budowy prestiżowego osiedla, była tego warta.

Po nieprzewidzianych trudnościach z ustabilizowaniem gruntów, budowa osiedla ruszyła opóźniona o 2 lata, w roku 1973. Co ciekawe, wraz z budową pierwszych bloków, zespołowi projektowemu zlecono nowe zadanie rewizji planu osiedla. Jednymi z kilku powodów, była zwiększona potrzeba ulokowania miejsc parkingowych oraz stacjonarnych linii telefonicznych oraz dokonanie większego uszczegółowienia planu, w stosunku do stanu z roku 1968. Ale zmian było więcej.

W pierwotnym planie co prawda przewidziano sporej wielkości zbiornik wodny, który miał się znaleźć w centrum założenia, ale nie sprecyzowano jaką dokładnie funkcję miał pełnić. Czy miała być w nim możliwa kąpiel? W jaki sposób go regularnie czyścić i co ma być jego źródłem? Jak wyżej opisano, dzieci mieszkające wewnątrz ulicy obwodowej miały bezpieczną drogę do szkoły, bez przekraczania ulicy. A co z pozostałymi? Zaczęto myśleć o umieszczeniu niektórych placówek dydaktycznych w innych częściach osiedla. Przede wszystkim, zaczęto również aktualizować plan inwestycyjny tj. zakładając, co w jakiej kolejności powinno się priorytetowo wybudować.

Po rozważaniach zdecydowano się całkowicie zrezygnować z niskich budynków mieszkalnych (1 i 2 kondygnacyjnych). Pomimo tego, że w udany sposób dodatkowo przełamywałyby możliwą monotonię krajobrazu, to planiści stwierdzili, że nie przyczynią się do zaspokojenia głodu mieszkaniowego. Z tego powodu również zdecydowano się na przeznaczenie dodatkowych terenów na zabudowę mieszkaniową. Na ten cel poświęcono miejsce przewidziane na niewielkie przedsiębiorstwa, mające oferować usługi i rynek pracy dla lokalnych mieszkańców. Dodatkowo aby zwiększyć liczbę mieszkań, częściowo złamano pierwotną nową koncepcję „makrorajonu” i na południowym wschodzie, poza zasięgiem drogi obwodowej, zdecydowano się umieścić dodatkowo „mikrorajon”, gdzie zaplanowano obiekty edukacyjne.

W nowej jednostce mieszkaniowej osiedla zdecydowano się umieścić 4 przedszkola i jedną szkołę, natomiast na terenie wokół zbiornika zmniejszono o tyle samo liczbę placówek wczesnoszkolnych i ostatecznie miało się tam znaleźć 6 przedszkoli i 4 szkoły. Pomysł ten pozwolił na zmniejszenie intensywności zabudowy na terenie zielonym.

Nastąpił również szereg zmian w sieci usługowej. Zostały one bardziej rozproszone na terenie całego osiedla, gdzie pierwotnie miały się znajdować wokół drogi obwodowej i mieścić w zaplanowanych 3 wielkich centrach usługowych. Zaplanowano również dodanie remizy strażackiej, zajezdni dla autobusów i trolejbusów oraz polikliniki. Wszystkie zmiany wprowadzano na bieżąco, ponieważ budowa osiedla była już w trakcie.

Zabudowa mieszkaniowa składała się głównie z 4 i 8-piętrowych bloków oraz pojedynczych wieżowców 15 piętrowych wg. projektu serii 111-121, a dokładniej w jej estońskiej modyfikacji oznaczonej jako 121-Э. Były one już budowane w innych osiedlach Tallina, ale wersja dla Väike-Õismäe została udoskonalona i była bardziej komfortowa dla mieszkańców po uwzględnieniu skarg lokatorów ze starszych dzielnic. Poniżej przedstawiam zdjęcia oraz rzuty poszczególnych typów bloków. Rzuty pochodzą z ogólnego projektu serii bloków 111-121, ale w znacznym stopniu odpowiadają blokom z Väike-Õismäe. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że są to przykłady, na osiedlu powstało wiele różnych typów budynków tj. jedno, wieloklatkowych, posiadających inne rozmieszczenie mieszkań wskutek łączenia kilku sekcji budynków i tym samym elewacje się różnią np. ułożeniem balkonów i loggi. Rzuty z dokumentacji służą uzyskaniu ogólnego obrazu. Do rzutów załączone są również zdjęcia poszczególnych bloków z osiedla.

Rzut kondygnacji powtarzalnej bloku 8 piętrowego.

Co ciekawe, na osiedlu możemy znaleźć najdłuższy blok w Tallinie. Znajduje się on w północno-wschodniej części wewnętrznej drogi obwodowej. Mierzy on 470 metrów, posiada 20 klatek z 701 mieszkaniami i jest wysoki na 8 pięter. Jest tak długi, że naniesiony na mapę Starego Miasta w Tallinie, przeciąłby je na pół.

Główne prace budowlane zostały zakończone w roku 1978 r., chociaż budowa dzielnicy była kończona do roku 1983 i wielu źródłach za taką jest uznawana. Chociaż założenia były śmiałe, plany zakładały tak wiele i jak wyżej napisano, dzielnica była określana jako realizacja radzieckiej utopii mieszkaniowej, to rzeczywistość centralnego planowania okazała się ostatecznie inna – nie był to pierwszy i nie ostatni taki przypadek, zarówno w ZSRR, jak i na naszym podwórku. Założenia planistów i architektów, przegrały z rzeczywistością ekonomiczną. Na wiele obiektów po prostu zabrakło środków. W Väike-Õismäe, powstało jedynie 25 % z zaplanowanych obiektów towarzyszącej zabudowie mieszkaniowej. Nie zrealizowano zakładanych dużych wspólnych parkingów, pomiędzy zespołami bloków. Zbudowano tylko trzy sklepy spożywcze, co powodowało ciągłe kolejki sfrustrowanych mieszkańców. Z zaplanowanej trójki wielkich centrów społecznych, powstały tylko dwa.

Pomimo tego wszystkiego, Väike-Õismäe w roku 1986 została nagrodzona prestiżową Radziecką Państwową Nagrodą Architektoniczną. Jak to było możliwe, że nieukończone osiedle zdobyło taką nagrodę? W materiałach zgłoszeniowych do konkursu, osiedle zaprezentowano jako ukończone, załączono korzystne zdjęcia, na wielu z nich podkreślano formę przestrzenną osiedla z lotu ptaka, co robiło wrażenie. W dokumentach odnoszono się również do elementów niezrealizowanych z planu osiedla. Väike-Õismäe zostało przedstawione jako osiedle przyjazne ludziom, ze sporymi terenami zielonymi dla odpoczynku i spacerów, idealnym połączeniem środowiska miejskiego z przyrodą. Poniżej można zobaczyć stan osiedla w 1986 r. w filmie „Miasto w okręgu. Tallin – Väike-Õismäe”, nakręconym przez estońską telewizję, według scenariusza głównego architekta Marta Porta. Na filmie widzimy osiedle idealne, kompletne. Zapewne do konkursu osiedle zostało przedstawione w taki sam sposób, więc nic dziwnego, że otrzymało nagrodę.

Po upadku Związku Radzieckiego i odzyskaniu niepodległości przez Estonię w latach 90-tych, inwestowano dalej w Väike-Õismäe. Z biegiem lat, wolny rynek oraz inwestycje ze strony samorządu pozwoliły na uczynienie z niedokończonego dzieła, dzielnicy nowoczesnej i kompletnej. Oprócz nasadzeń z czasów budowy osiedla, dokonano kolejnych. Bloki są stopniowo odnawiane i ocieplane. Wypełniły się pustki w sektorze handlu i usług. Dzisiaj Väike-Õismäe jest chętnie wybierane, jako miejsce do życia.

Na wiosnę 2024 r. świętowano 50-lecie dzielnicy, liczone od pojawienia się pierwszych lokatorów w roku 1974 r. Według danych dzielnicy Haabersti, w skład której dzisiaj wraz z 12 innymi osiedlami wchodzi Väike-Õismäe w momencie jubileuszu, liczyło 26 272 mieszkańców. Obecnie 2/3 mieszkańców Tallina mieszka w blokach wybudowanych w czasach centralnego planowania.

Źródła: Kalkulator inflacji dolara – oficjalna strona U.S. Bureau of Labor Statistics: https://tiny.pl/y8rsw7pdk; Капитальное строительство СССР Статистический сборник, Moskwa 1988; Daniel Baldwin Hess, Housing Estates in the Baltic Countries, The legacy of Central Planning in Estonia, Latvia and Lithuana; Хааберсти – Газета управы Хааберсти nr 2 z 9 lutego 2024 r.; Pastvu.com’ forum Zdanija.ru, Reddit; Apple Maps.